Malumoti ohirin
Home / Ilm / REALIZM

REALIZM

REALIZM (lotini geaIz — moddi, voqei), raviyai idealistii falsafi, ki realiyati berun az shuurro etirof namuda, onro yo chun hastii obekthoi ideali (Aflotun, skholastikai asrimiyonagi), yo hamchun obekti marifati ba khudi subekt jarayoni donish va tajriba novobasta (Realizmi falsafii asri 20) sharh medihad.

Dar falsafai asrimiyonagi Realizm chun nominalizm va konseptualizm baroi halli masalai universaliyaho kushidaast.

Realizm bar khilofi nominalizm va konseptualizm voqei va novobasta ba shuur vujud doshtani universaliyahoro etirof mekunad. Realizmro odatan ba du shokha judo mekunand: Realizmi ifroti, ki novobasta ba ashyo vujud doshtani universaliyahoro etirof mekunad va Realizmi etidoli, ki universaliyahoro voqei donista, mavju-diyati onhoro berun az ashyoi alohida inkor mekunad. Talimoti Aflotun dar borai ideyaho asosi Realizmi ifroti va talimoti Arastu dar borai aloqai mutaqobili kul va juz asosi Realizmi etidoli budand.

Realizmi aflotuni, ki onro navaflotuniya va patristika az nav kor karda baromadand, dar fard (ashyoi alohida) joy doshtani kul va ba aqli ilohi khos budani onro maqul medonad: khudi ashyo dar jismoniyatash mahsuli az bandu bast ozodshudai mohiyati arazhost, ki onho majmui sifathoi darkshavanda meboshand. Dar asri 11 Realizmi ifroti hamchun oppozisiya bar ziddi nominalizmi I. Rosselin ba vujud omada, mohiyati on dar talimoti shogirdi u Gilomi Shampoi ravshan ifoda yoftaast. U aqida dosht, ki universaliyaho chun «nakhustjavhar» ba sifati mohiyat dar ashyo qaror megirand. Apselmi Kenterberi (asri 11) va Adelardi Bati (asri 12) talimoti khudro dar ruhi Realizmi aflotuni inkishof dodaand. Anselm hastii idealii universaliyahoro dar khiradi ilohi etirof namuda, mavjudiyati onhoro dar qatori ashyo va berun az aqli odamiyu ilohi inkor mekunad.

Masalai tanosubi mafhumhoi kulli (universaliyaho) ©a hasti dar falsafai asrhoi miyonai Sharq niz vujud dosht. Masalan, Forobi dar sharhi «Maqulot»-i Arastu javharhoi alohidaro voqei va obektivan vujuddoshta elon karda, mafhumhoi umumiro javharhoi sanavi va dar zehi paydoshuda medonad. Masalai mazkur dar talimoti falsafii Ibni Sino ravshan bayon shudaast. Muvofiqi aqidai u mafhumhoi umumi dar ashyo va badi ashyo dar tafakkuri inson vujud dorand. Dar in bora u dar «Donishnoma» navishtaast: «Va in kulliro, ki yake mani buvad va ba qiyos chizhoi bisyor buvad, albatta, mavjud nest, illo andar vahmi mardum va andar andeshai vay…» (Abuali ibni Sino, Osori muntakhab Dushanbe, 1981, jildi 1, sahifai 66). Dar talimoti mutakallimon, Ashari, Suhravardi, Mirdomod va digar namoyandagoni maktabi «ishroq» bar khilofi talimoti namoyandagoni maktabi mashsho beshtar tamoyuli realisti dida meshud, ki muvofiqi on hasti tavassuti mohiyathoi zehni dar olami moddi vujud doshta metavonad.

Baroi kalisoi asrhoi miyona nazari realistii Alberti Kabir va shogirdi u Fomai Akvini maqul va qobili qabul bud, ki on az goyahoi talimoti Arastu, Ibni Sino va ilohiyoti masehi tarkib yoftaast. Muvofiqi aqidai Foma, mavjudiyati universaliyaho segona ast: to «ashyo» — dar khiradi ilohi; «dar ashyo» chun mohiyati onho, shaklhoi javhari; «badi ashyo» — dar khiradi insoni. Dar tomnizm uiversaliyaho bo «shakli arastui» ayniyat doda shuda, materiya baroi fardikunoni, yane az kul judo namudani juz istifoda meshavad. Realizmi etidoli dar asri 14 ham mavjudiyati khudro idoma dodaast. Realizmi asrimiyonagi baroi darki masalai kul va juz kushida, ziddiyati dar sharhi mafhumhoi mujarrad (abstraksiya va gayra) joy doshtaro hal karda natavonist.

Realizm dar falsafai burjuazii muosir asosan chun talimoti gnoseologii idealisti ifoda yofta, ba maktabi Realizmi bevosita (nigared Neorsalizm) va Realizmi bavosita (nigared Realizmi tanqidi) taqsim meshavad. Dar tarikhi falsafai muosir Realizm  aksaran beasos ba idealizm muqobil guzoshta meshavad.  M. Hazratqulov

Dar boramon

Инчунин кобед

SATHI VINTI

SATHI VINTI, sathest, ki khati £ hangomi dar girdi mehvari nojunboni OO’ bo surati kunjii …