معلومات آخرین
Home / جغرافیا / پیر و

پیر و

پیر و (ریru) ، ریسپوبلیکة پیر و (republica del peru) ، دولتیست در قسم غربی امیریکة ج­نوبی. در ش. ارق و غرب با ایکودار، در شمال و شرق با کالمبیه، در شرق با برزیلیه و بالیویه، در جنوب با چی­ل هم‌سرحد است. در غرب و جنوب و غرب آن را اقیانوس آرام احاطه نموده است. مساحتش 1285 هزار کم2. اهالی‌اش 17، 76 ملن (1981). پایتختش-شهر لیمه (4، 3 ملن اهالی، 1978). از جهت مأموری به 23 دیپرتمینت و i مضافات تقسیم شده است.

ساخت دولتی. پیر و-ریسپوبلیکه. در نتیجة انتخابات عمومی (18 می 1980) 28 ژوئیة 1980 در پیر و طرز حکومتداری کانستیتوتسیانی برقرار گردید. سردار دولت و حکومت پرزیدنت، که آن را اهالی به مهلت 5 سال انتخاب می‌کند. آر­گن عالی قانون‌برآر-کانگریسّ دوپلتگی. آرگن اجرائیه‌ را پریزی­دینت و ساویت وزیران به عمل می‌برارند.

‌طبیعت. تیرّیتاریة پیر و به 3 قیجم جدا می‌شود: منطقة هموار نزدیساهیلی (کاسته، برش 80-180 کم) -در غرب؛ کوهسار (سیرّه) -در مرکز؛ بیشه‌زار سیرنم و همواریها (سیلوه) در شرق قریب 1/3 قسم تیرّیتاریة پیر و کوهسار است. کوههای اند پیر و را وادیها به قطارکوههای کاردلیر غربی، کاردلیر مرکزی و کاردلیر شرقی جدا کرده‌اند (نقطة بلندترین-کوه اسکرن، 6768 م). در کوههای کاردلیر غربی ولقانهای عملکننده و خاموش‌شده موجودند. سیلوه نصف تیرّیتاریة مملکت را اشغال می‌کند.

یقلیم ناحیة کاسته و نشیبی کوههای اند بایابانیست، حرارت میانة ماهانه در ساحلها از 15°س تا 25°س. اقلیم سیرّه بلندکوهی، تابستانش سیرنم سوباکوتاری (بارشات سالانه تا 1000 مّ) و در جنوب تراپی­کی (بارشات 700-800 مّ). دریاهای کلانترین-مرنان، اوکه‌یل به حوزة دریای امزانکه منسوبند. کول کلانترین-تیتیککه. در ساحل و نشیبی کوههای اند بتّه‌زار سیرک و ککتوس می‌روید. در نشیبیهای شرق اند و همواریهای سیلوه جنگلهای همیشه‌سبز نمناک واقع‌اند، که درختان قیمت‌بها دارند.

ز هیوانات پلنگ، روباه، گربة کلان وحشی، میمونهای گوناگون، مورجخور، اینچنین خزندگان و حشرات موجودند. پرّنده بسیار است. سال 1966 برای محافظت هیوانات باغ ملّی لامپه-دی-گلیرس گشاده شد.

هالی. تقریبن نصف اهالی پیروگیهاند، باقیمانده هندویای، ژاپنها، خیتایها، اسپنیها و دیگران. زبانهای رسمی: اسپنی و کیچوه. دین حکمران کتالیکیست، شهرهای کلان: لیمه، اریکیپه، کلیا، تروخیلا، چکلیا، پیوره.

اچیرک تعریخ. آدم در تیرّیتاریة پیر و هنوز در هزارة 8 تا میلاد مسکن کرده بود. در آخر هزارة 2-1 تا میلاد قبیله‌ها متّحد شدند. در هزارة 1 میلاد در تیرّیتاریة حاضرة بالیویه و جنوب پیر و دولت تیونکا بنیاد یافت.

در عصر 15 کنفدراسیون قبیله‌های هند و با سرداری انکها قبیله‌های همووار و دیگر دولتها را به تصرّف خود درآوردند و دولت تونتینسوی و به وجود آمد. استیلاگران اسپنیه با سر­داری ف. پسر را و د. المگ را سالهای 1532-1936 تیرّیتاریة تونتینسویورس اشغال نمودند. قطع نظر از این هندویان با راهبری توپکه امر و مبارزه را بر ضد استیلاگراي بی‌واسطه دوام دادند. پیر و سال 1543 به هیت شاهی پیر و همراه کرده شد، که آن قسم کلان امیریکة جنوبی را متّحد کرده بود. مستملکداران اسپنیه سال 1540 به تقسیم زمینهای پیر و سر کردند. اینک، کارالی اسپنیه در پیر و طرز حیات آبشینگی را، که در زمان انکها وجود داشت، مستحکم کرد. سال 1570 اهالی پیر و 1، 5 ملن نفر (از جمله 8 هزار نفر اسپنیها) بود. مستملکداران اسپنیه تیرّیتاریة ضبطکرده‌اشان را به منبة اشیای خام متراپالیه تبدل دادند. در عصر 16 بافندگی و منوفکتوره به وجود آمد. در عصرهای 17-18 اساس اقتصادیات مملکت را صناعت متالورگیه تشکیل می‌داد. در کانها غلامان-زنگیان از افریکه آورده شده کار می‌کردند. عصر 18 شورش شهریان و دهقانان بر ضد مستملکداران آغاز یافت. سال 1780 با راهبری x. گ. کایدارکپک (ضمن نام توپک امر و) جنگ دهقانان سر شد و تا سال 1783 دوام کرد. سال 1810 در پیر و جنگ آزادی‌خواهی ضد مستملکداران اسپنی سر زده، دیر دوام کرد و نهایت به جنگ گرجدنی تبدل یافت. در شووریش ضدیسپنی سالهای 1811-1813 اساساً دهقانان و هنرمندان اشتراک داشتند. آنها سالهای 1814-1815 تحت راهبری پیشوای هندویان م. گرسیه پومکوه شورش را وسعت دادند. وطن‌پروران با یارن ار­می‌ام ارگینتینک ژنرال سن-مر­تین و کارپوس کالمبییگی س. با­لیور به اسپنیها و ریکسیاپیران پیر و شکست دادند. سال 1821 سن-مرتین استقلالیّت پیر و را اعلان کرد. سال 1922 کانگریسّ مؤسسان کانستیتوتسیة نخستین پیر و را قبول نمود. بعد در نزد خونین و ایکوچا تارمار گردیدن مستم­لیکداران (1824) پیر و از ظلم اسپنیها پرّه آزاد شد. سال 1825 قسم جنوب و-شرقی پیر و، که پیروی بالا نام داشت، به ریسپوبلیکة مستقل با­لیویه تبدل یافت. پیر و سالهای 1835-1839 در هیت کنفدراسیون پیر و و بالیویه بود. پرزیدنت ر. کستیلیه در میانة عصر 19 اصلاحات گذراند و دیسیتینة کلیساخه بیکار، غلامها آزاد کرده شدند، کادکسهای گرجدنی جنایتی قبول و بسیار قانونهای دوره‌های مستملکداری بیکار کرده شدند. ساختمان راه آهن، فابریکه‌ها رونق یافت. سالهای 60-م اوّلین تشکیلاتهای اتّفاقهای  کسبة هنرمندان و کارگران به وجود آمدند. بعد جنگ بین پیر و و چل (1879-1883) مضافات تریعپکه و دیپرتمینتهای ارینه و تکنه به مهلت 10 سال به اختیارن چل گذشتند (سال 1929 تکنه به پیر و برگردانیده شد، اریکه در دست چل ماند). پیر و در دورة جنگ یکم جهانی (1914-1918) سیاست بی‌طرفی را پیش گرفته بود. غلبة روالوتسیة کبیر سوسیالیستی اکتبر کارگران، دهقانان و تمام وطن‌پروران پیر و را به مبارزه ب­رای کامل‌حقوقی و استقلالیّت ملّ هدایت نمود. سالهای 1918-1919 کوهکنان، بافندگان، کارگران بندرها کارپرتایها کردند، که آنها بعضاً به زدوخورد یراقناک تبدل می‌یافتند. موافق کانستی­توتسیة سال 1920 ثروتهای زیرزمینی دولت اعلان شدند. سال 1928 پرتیة کمونیستی پیر و (پکپ) تشکیل یافت. با راهبری کامّونیس­تان کنفدراسیون عمومی محنتکشان، فدراسیون بترکان و غیره تشکیل یافتند. از ابتدای جنگ دوّم جهانی (1939-1945) حرکت ضدفشیستی قوّت گرفت و حکومت م. پردا-ا-اگرتیچی مجبور شد ریجیم سیاسی را دموکراتی گرداند. سالهای 1943-1944 با تشبث کمونیستان کنفدراسیون محنتکشان پیر و، اسّاتسیتسیة فرهنگی پیر و-ا.ج.ش.س. و فرانت دیماک­رتی ملّی تشکیل یافتند. سال 1948 ژنرال م. آدریه (1948-1956) به سر حاکمیت آمد و آزادیهای اساسی گرجدنی را برهم داد، فعالیّت پرتیه‌ها و اتّفاقهای کسبه را منع کرد. سال 1956 ریجیم م. آدریه برهم خرد و به سر حاکمیت باز م. پردا-ا-اگرتیچی آمده، آزادیهای گرجدنی را برقرار نمود. اتّفاقهای کسبه امکانیت پیدا کردند آزاد عمل نمایند. آکتبر 1968 حربیان وطن‌پرور به سر حاکمیت آمده، به ازنوسازیهای روالوتسیانی و ضدیمپیریلیستی شروع نمودند: کانهای نیفت، کارخانه‌های صناعت معدن به اختیار دولت گذشتند، شرطنامه‌های ما­ناپالیة خارجی بیکار کرده شو­دند؛ سودای بیرونه، بنک، سیستم پول، کامّونیکتسیه و علاقه به تحت نظارت دولت گذشت. سال 1969 اصلاحات آب و زمین گذرانیده شد. قسم زیاد صناعت وزنین دولت گردانده شد. حکومت روالزاتسیانی حربی به گذرانیدن سیاست مستقلانه و صلح‌جویانة بیرونی شروع نمود؛ با اتّفاق ساویتی و دیگر مملکتهای سوسیالیستی مناسبتهای دیپلماتی و اقتصادی و مدنی برقرار نمود. اکتبر 1978 در شهر اریکیپه کنفرانس 5-ام ملّی اسّاتسیتسیة رابطه‌های فرهنگی پیر و-اتّفاق ساویتی برگزار شد.

پرتییهای سییاسی و اتّیفاقهای کسبه. پرتیة «ا م ا ل ا یا ت ا خ ا ل ق» (اخ) ، تأسیسش 1956. یک قسم برجوزیه و ضیائیان را متّحد می‌نماید. پرتیة خلقی خریستینی (پخخ) ، تأسیسش 1966. پرتیة راست اشدّی میدبورجوزی. پرتیة خریستینهای پیر و، تأسیسش 1931، تا 1977 پرتیة خلقی نام داشت. افاده‌کنندة منفعت برجوزیة میانه و کلان تجارتی و صناعت پرتیة خریستینهای دموکرات (پخد) ، تأسیسش 1956، منفعت برجوزیة میانه را افاده می‌کند. پرتیة ساتسی­لیستی روالوتسیانی (لسر) ، تأسیسش 1976. پرتیة کامّو­نیستی پیر و (پکپ) ، تأسیسش 1928.

کانفیدیرتسیة عمومی م ا ه ن ا ت ک ا ش آ ن پیر و (کمپ) ، تع­سیسش سال 1968. کنفدراسیون محنتکتان پیر و (کمپ) ، تأسیسش 1944. م ا ر ک ا ز ا

ت ت ا ف آ ق ه آ ا ک ا س ا ب ا ا محنتکشان ر ا و آ ل یو تس ا یه ا پیر و، تأسیسش 1972.

خاجگی قشلاق. میدان کپشت و زراعتهای بسیارساله 2، 3%، مرغزار و چراگاهها 21، 4% تیرّیتایة پیر و را فرا گرفته‌اند. پخته، نیشکر، گندم، شالی، چارمغز زمینی، تماکو می‌پرورند. سبزه‌وات‌کاری، زراعت پالیزی، تاک و باغداری رونق دارند. ساحة مهم خواجگی چارواداریست. گاو، گوسفند، لمه و غیره پرورش می‌کنند. پیر و سال 1980 (به حساب هزار سر) 3837 گاو، 2156 خوک، 14473 گوسفند داشت. ماهیگیری ترقّی کرده است.

سنات. در پیر و مس، نقره، سرب، روح، معدن آهن، منگن، سرمه، والفرم، مالیبدین، ویسموت، سیماب و طلا، انگیشسنگ استخراج می‌کنند. سال 1980 10 ملرد کوت س. قوّة الکتر استحصال کرده شد. گاس-های کلان: منته را، اینکا. زوادهای گدازش متالهای رنگه و سیاه صافکاری نیفت، کارخانه‌های سیلّیولازه و کاغذ، صناعت بافندگی، خوراکواری، شیمی، استحصال مصالح بناکاری، کشتی‌سازی، وصل ماشینها موجودند.

نقلیات. طول راه آهن تقریباً 2، 4 هزار کم، راه ماشینگرد 58، 5 هزار کم. تمام بارها را با نقلیات بحری می‌کشانند. بندرهای اساسی: سن-نیکالس، کلیا، تلره، چمچاتی.

نیگهداریی تندرستی. سالهای 70-م به 1000 نفر اهالی 41، 3 نفر تولد، 8، 3 نفر فوت و به 1000 کودک نوزاد 72، 2 نفر فوت کودکان راست می‌آمد. در پیر و کسلیهای سرایتی، دامنه، سل، اسهال خونین و غیره پهن شده‌اند. سال 1972 در پیر و زیاده از 300 کسل‌خانة دارای 31، 2 هزار کت، 255 پالیکلینیکه، 9 دیسپن­سیر، 976 پونکت طبابتی و مؤسسه‌های سنیتری بودند، که در آنها 8 هزار دُختُر (1 دُختُر به 2 هزار نفر اهالی) ، 2، 8 هزار دُختُر دندان، 2. هزار داروساز، تقریباً 15 هزار کارمند دارای معلومات میانة طبّی کار می‌کردند.

ماریف. در پیر و تا سال 1972 چنین سیستم معارف وجود داشت: مکتبهای ابتدایی 6-سالة حتمی (ه‌ا 6-سالگی)؛ مکتبهای میانة معلومات عمومی-کالجها (مهلت تحصیل 5 سال)؛ مکتب و مرکزهای تعلیم شبانه؛ کالج و انستیتوتخوهای تکنیکی، خواجگی قشلاق، و سودا (مهلت تحصیل 5 سال). سالهای 1970-م در مکتبهای ابتدایی تقریباً 2، 7 ملن، در مکتبهای میانة معلومات عمومی 547، 3 هزار، در مکتبهای کسبهای تکنیکی 112، 7 هزار طلبه تحصیل می‌کرد. قریب سه‌یک انیویرسیتیتها خصوصیند. تحصیل در مکتبهای عالی پولکیست. کلانترین انیویرسیتیتها دولتیند؛ انیویرسیتیت ملّی «سن-مر­کاس» (تأسیسش 1551) ، انیویرسیتیت ملّی اینجینیری (1955) ، انیویرسیتیت ملّی «سن-اگوستین» (1828). سالهای 1970-م در انیویرسیتیتها 125 هزار استودینت می‌خواند.

ز سال 1972 در ساحة معارف اصلاحات گذرانیده می‌شپد، که آن کارکتر دموکراتی دارد و به وظیفه‌های ترقّیات اجتماعی و اقتصادی موافق است. سیستم نو تعلیم جاری کرده شد: تعلیم تامکتبی (برای بچگان تا 6-ساله)؛ تعلیم 9-سالة اساسی حتمی و بی‌پول.

در پیر و کتابخانة ملّی (تع­سیسش 1821) ، کتابخانة ملّی انیویرسیتیت «سن-مرکاس»، کتابخانة انیویرسیتیت ملّی اینجینیری، موزی تاریخ، موزی ملّی مدنیّت پیر و، موزی انتراپالوژی و باستان‌شناسی و غیره موجودند.

متبوات، رادیو، تیلیویزیان. سال 1974 در پیر و بیش از 560 نشریة دوری، از جمله 32 گزیتة هرروزه می‌برآمد. گزیته‌های اساسی هرروزه: «گگیروه-نا» («اl peruano») ، از سال 1825؛ «کامیرسیا» («el comercio») ، از سال 1839، «کرانیکه» («la cronica») ، از سال 1912؛ «انیدد» («unidad») ، از سال 1957، آرگن پکپ. ژوئیة 1974 قانون قبول کرده شد، که موافق آن تمام آرگنهای مطبوعات زیر نظارت تشکیلاتهای جمعیّتی گذشتند. در پیر و زیاده از 200 رادیوستنسیه هست. شرکت حکومتی «رادیو نسانل» (تأسیسش 1937) 5 ر­دیاستنسیه دارد. کلانترین شرکتهای رادیوشونوانی-«رادیو امی­ریکه» و «رادیو پنمیریکه». تلویزیون سال 1958 تشکیل شد.

دبییات. ادبیات پیر و اساساً به زبان اسپنی رواج می‌یابد. فلکلور آن به زبانهای مردم تهجایی-کیچوه و ایمره وجود دارد. نمونة برجستة آثار تا دورة مستملکداری-درمة خلقیی

«عالینته‌ای» (سال 1853 نشر شده است) ، که به زبان کیچوه ایجاد یافته است، یکی از بهترین اثرهای ادبیات جهانیست. عصرهای 16-19 سالنامه‌های تاریخی ایجاد شده‌اند.

نویسندة برجسته‌ترین آخر عصر 19 و ابتدای عصر 20 ر. پلمه (1833-1919) -مؤلف «روایتهای پیر و» (عبارت از 12 قسم، 1872-1915) می‌باشد. اوّل عصر 20 در ادبیات پیر و جریانهای مدرنیزم، سمبلیزم و بعد از جنگ یکم جهانی اون­گردیزم معمول بودند. سالهای 20-م و 30-یوم اثرهایی آفریده شدند، که غایه‌‌های کمونیستی را ترتیب می‌­کردند. شاعر نمایان، کمونیست س. ولیها (1892-1938) و در دورة جنگ دوّم جهانی س. الیگریه (1909-1967) ، x. م. ارگیدس (1913-1969) در موضوعهای اجتماعی و سیاسی اثرها آفریدند.

میعماری و صنعت تصویری. مدنیت در تیرّیتاریة پیر و از زمانهای ق­دیم رواج یافته است. کُلالی هنوز در عصر 12 تا میلاد معلوم بود، شهرهای قدیمة پیر و محله‌های راست‌کنجه و کوچه‌های تنگ، مرکزهای مدنی، قلعه، کوشک و عبادتخانه‌ها، اهرامها و دیگر انشائاتها داشتند. از نمونه‌های صنعت نفیسة آن تا دورة ما گلدانهای سیرنقشو‌نگار، ظرفهای سفالی گلدار، متاع پشمین و پختگین، قالینهای و کشیده‌های گلدوزی، هیکلچه‌های طلای و نقره، نقاب و اسبابهای زیب و زینت باقی مانده‌اند. در نیمة 2-یوم عصر 16 و نیمة 1-ام عصر 17 شهرهای نو بنیاد شدند، که کووچه‌های راست داشتند. خانه‌های حولیدار، کلیساهای خشتین و غیره بنیاد گردیدند. در نیمة 2-یوم عصر 17 و عصر 18 اسلوب براکّای پیر و انکشاف یافت. معماری عصر 19 پیر و در پیروی کلسّیتسیزم فرنسوی و بناسازی سالهای 1870-م در رویة ایکلیکتیکة اتالیاوی تشکّل می‌یافت.

در عصر 19 رسّامان ا. می‌رینا، ف. لسا، ک. بکه فلار، د. ایرنندیس به میدان آمدند. در عصر 20 رسّامان x. سباگل، x. کادیسیدا، هیکلتراشان ک. سکا، ا. پاسا در اثرهایشان حیات خلق عادّی را تصویر نموده، عنعنة ملّی را دوام داده‌اند. در صنعت تصویری پیر و کو­بیزم، ایکسپریسّیانیزم، صنعت ابسترکتی معمول بود.

موسیقی. از زمانهای قدیم گیمنهای مقدّس، سرودها-روایتهای تاریخی، سرودهای لیریکی، رقصها معمول بودند. از اسبابهای موسیقی نقاره‌های انکر، تینیه، نه‌ای، کرنیهای گوناگون و غیره هستند. اسباب­های اساسی موسیقی حاضره: گیتاره، چرنگا، ارفه و غیره. در زمان مستملکداری موسیقی کسبی از موسیکی کلیسایی عبارت بود. در نی­مة 1-ام عصر 20 مکتب آهنگسازی پیر و تشکیل یافت، که نمایندگان آن در زمینة فلکلور ملّی اثرهای موسیقی آفریدند. در شهر لی­مه کانسیروتاریة ملّی، ارکستر سمفونی ملّی، تئاتر مونسیپلی و در شهرهای کلان چند مکتب موسیقی هست.

تیتر. صنعت تئاتری پیر و خصوصاً پس از تشکیل شدن دولت انکها رو به ترقّی نهاد. چند نوع نمایشهای تئاتری وجود داشت. در­مة خلقی «عالینته‌ای»، که به زبان کیچوه نوشته شده است، شهرت پیدا کرد. در دورن مستملکداری درمه‌های دینی، فاجعویی و بعدها اثرهای مضحکوی دراماتورگان اسپنیه به صحنه گذاشته شدند. در آخر سالهای 1940-م بهترین اثرهای صحنوی در روحیة وطن‌پروری آفریدشده به میدان آمدند. قسم زیاد تئاترها در شهر لیمه واقعست.

کینا. به نوارگیری فیلم در پیر و سال 1913 آغاز یافت. کینیمتاگرفیة ملّی از نیمة سالهای 30-یوم تشکّل یافت. کینای پیر و را فیلمهای ری­جیسّیار ا. رابلیس گادایی «کوهها ستاره ندارند»، «دیوار سبز»، «سراب» و غیره مشهور گردانیدند. در پیر و زیاده از 450 کیناتیتر هست.

در بارمان

Инчунин кобед

دیهة سفیدشهرک

سفیدشهرک، دیهه‌ای است در ساویت قشلاق لاهوتی ریان خاولینگ، ولایت کولاب. تیرّیتاریة ساوخاز به نام …